بسیارند کسانی در هر دو سوی مناقشه­ی بیست­و­دوم خرداد که می­پرسند آیا انرژی جنبش سبز که در جریان انتخابات شکل گرفت رو به افول خواهد گذاشت یا خیر. یکی از تحلیل­گرانی که نگران چنین افولی است وقتی هنوز روز قدس نرسیده بود نوشت: «جنبش سبز اکنون مستعد آن است که نیروهایش پراکنده شود.... [هر] جنبشْ نخست با یک انرژی اولیه­ی اندک آغاز می­کند، سپس انرژی آن به اوج می­رسد و سرانجام دوره­ی افول انرژی آن فرا می­رسد تا به نقطه­ی میرایی برسد.... در جنبش سبز ایران، دوره­ی شکل­گیری جنبش و افزایش انرژی آن به سرعت طی شد. یعنی به علت مساعد­بودن شرایط اولیه، همین که همه­ی عوامل جنبش پدیدار شد و دست به دست هم داد، جنبش شکل گرفت و ظرف مدت کوتاهی انرژی جنبش به نقطه­ی اوج خود رسید. شاید از یکی دو هفته پیش از انتخابات تا راهپیمایی 25 خرداد را بتوان دوره­ای دانست که انرژی جنبش در نقطه­ی اوج خود بود.» روز قدس که آمد انگار نقطه­ی اوج دیگری شکل گرفت. در هفته­های متعاقب روز قدس اما دل­نگرانانِ افول جنبش سبز دوباره نگران شدند، نگران از سرخوردگی شهروندانی که جنبش سبز را شکل داده­اند.

در این یادداشت می­خواهم استدلال کنم در دوره­ای که در پیش هست از این فراز و فرودها احتمالاً بسیار به وقوع خواهد پیوست اما آن­چه صعود یا سقوط یا استمرار منحنی مشارکت شهروندان در جنبش سبز را تعیین می­کند نه سرخوردگی شهروندان بلکه امکانات سیاسی­شان است. جنبش سبز می­تواند حتی با انبوهی از شهروندان سرخورده نیز به راه خود ادامه دهد. کلیدی­ترین عامل برای بقای جنبش سبز عبارت است از امکانات سیاسیِ شهروندانِ ولو سرخورده. راز بقا یا امحای مشارکت شهروندان در جنبش سبز را باید نه در قلمروِ روان­شناسی اجتماعی که در قلمروِ سیاست جست­و­جو کرد. برای ایضاح مطلب باید عامل کلیدی در شکل­گیری دگردیسی رفتار شهروندان در دوره­ی پس از بیست­و­دوم خرداد را شناسایی کرد.

مشارکت گسترده­ی شهروندان در جنبش سبز درواقع آینه­ای از نوعی دگردیسی عمیق در رفتارشان است. بخش عمده­ای از شهروندان ایرانی از پایان جنگ هشت­ساله بدین سو عمدتاً خوشبختی را نه به طور دسته­جمعی که غالباً به طور انفرادی، نه از رهگذر تعقیب منافع همگانی که بیش­تر از رهگذر تعقیب منافع شخصی، و نه در چارچوب فعالیت­های سیاسی که عمدتاً در چارچوب فعالیت­های اقتصادی جست­و­جو می­کردند. پیشرفت تحصیلی و ارتقای شغلی و دستیابی هر چه بیش­تر به امکانات رفاهی برای خود و خانواده­ی خود در صدر فهرست دغدغه­های بخش عمده­ای از شهروندان ایرانی قرار داشت. اما به نظر می­رسد انسان سیاسی­ که از پایان جنگ هشت­ساله بدین سو در درون ایرانیانِ اقتصادزده خفته بود در روزهای پس از بیست­و­دوم خرداد به­ناگاه بیدار شده باشد. ماه­های پس از بیست­و­دوم خرداد برای بسیاری از شهروندان ایرانی انگار دوره­ی جست­و­جوی منافع همگانی است، دوره­ی خلجان دغدغه­ی اموری چون دموکراسی­خواهی و عدالت­طلبی و مشارکت­جویی.

چگونه می­توان این دگردیسی در جامعه­ی ایرانی را توضیح داد؟ خوشبختانه نظریه­ی اجتماعی در این زمینه حرف­هایی برای گفتن دارد. آلبرت هیرشمن می­گوید که جوامع مدرن به نحوی از انحا در معرضِ این چرخه هستند که در یک برهه­ی تاریخی عمدتاً سر در پیِ منافع شخصی بگذارند اما در برهه­ای دیگر کاملاً دل در گروِ منافع همگانی داشته باشند، در مقطعی بر رفاه مادی خویش و خانواده­ی خویش تمرکز کنند و در مقطعی دیگر بر مشارکت سیاسی. نوسان از این قطب به آن قطب و برعکس را هیرشمن با تمرکز بر سازوکار روان­شناسانه­ی سرخوردگی تبیین می­کند: شهروندان اقتصادزده در اثر سرخوردگی از تمرکز بر منافع شخصی به سمت کنش دسته­جمعی و جست­و­جوی منافع همگانی چرخش می­کنند و، برعکس، شهروندان سیاست­زده نیز به­نوبه­ی­خود در برهه­ای دیگر در اثر سرخوردگی­های ملازم با جست­وجوی منافع همگانی به سوی تمرکز کمابیش کامل بر رفاه شخصی خویش عقب­ می­نشینند. عامل اصلی در شکل­گیری دگردیسی مشغولیت­های شهروندان را هیرشمن در فاکتور سرخوردگی جست­و­جو می­کند.

بااین­همه، به نظر نمی­رسد که تأکید بر سرخوردگی به توضیح رضایت­بخشی از دگردیسیِ کنش سیاسی بخش عمده­ای از شهروندان ایرانی در دوره­ی پس از بیست­و­دوم خرداد بیانجامد. بیدارشدگیِ انسان سیاسی در درون بسیاری از شهروندان اقتصادزده دال بر نوعی جابجایی در الگوی تصمیم­گیری شهروندان است. بااین­حال، الگوی تصمیم­گیری شهروندان «ممکن است هم در اثر دگرگونی در رجحان­های­شان تغییر کند و هم در اثر دگرگونی در امکانات­شان.» در این میان، تبیینِ مبتنی بر سرخوردگی که عمدتاً بر قلمرو روان­شناسی اجتماعی متکی است برای توضیح چرایی خفتگیِ انسان سیاسی در درون شهروندانِ اقتصادزده­ی پیش از بیست­و­دوم خرداد فقط بر دگرگونی در رجحان­های شهروندان تأکید دارد اما درعین­حال از حوزه­ی سیاست غفلت می­کند و نقش دگرگونی­های پدید­آمده در امکانات سیاسی شهروندان برای انواع فعالیت سیاسی پس از بیست­و­دوم خرداد را نادیده می­گیرد، حال­آن­که خفتگی انسان سیاسی در درون شهروندان اقتصادزده­ی پیش از بیست­و­دوم خرداد به­نوبه­ی­خود تا حد زیادی معلول کمبود امکانات سیاسی­شان برای انواع مشارکت­های سیاسی در حوزه­ی سیاست بوده است. بنابراین، ریشه­ی بیدارشدگی انسان سیاسی از بطن بسیاری از شهروندان اقتصادزده­ی ایرانی پس از بیست­و­دوم خرداد را باید در دگرگونیِ امکانات سیاسی شهروندان برای فعالیت سیاسی جست.

دگرگونی در امکانات سیاسی شهروندان اما به­نوبه­ی­خود بیش از هر چیز از تفرقه­ی بی­سابقه در طبقه­ی سیاسی حاکم سرچشمه می­گیرد. بروز اعتراضات مردمی پس از بیست­و­دوم خرداد در حوزه­ی عمومی درواقع از موقعیت خاصی حکایت می­کند که آنتاگونیسم سیاسی میان طبقه­ی سیاسی حاکمه ظرفیتی برای اِعمال فشار دسته­جمعی و راهیابی صدای شهروندانِ معترض به حوزه­ی عمومی فراهم کرده است. به عبارت دیگر، بروز اقدامات اعتراض­آمیز دسته­­جمعی شهروندان پس از بیست­ودوم خرداد عمدتاً حاصل بهره­گیری هوش­مندانه­ای بوده از خلأ قدرتِ منتجه از ستیزه­جویی سیاسی میان طبقه­ی سیاسی حاکم که امکانات سیاسی لازم برای بیان بخشی از مطالبات سابقاً مسکوت شهروندان را به حد اعلا فراهم کرده است.

به نظر می­رسد میان تفرقه در طبقه­ی سیاسی حاکم از سویی و بیدارشدگیِ انسان سیاسی از بطن شهروندان ناراضی از دیگر سو نوعی رابطه­ی متقابلاً تقویت­کننده برقرار باشد. در شرایط فعلی به نظر می­رسد جریان اقتدارگرا با تکیه بر پروژه­ی امحای نهاد سیاسی انتخابات با تمام قوا به سمت یک­پایه­­نگه­داشتنِ همیشگیِ حاکمیت به نفع بخش انتصابی در حرکت است. درعین­حال، مطالبات جنبش اعتراضیِ پس از بیست­و­دوم خرداد عمدتاً ترکیب سیالی است از مطالبات حداقلی سران جنبش که کماکان در طبقه­ی سیاسی حاکمه قرار دارند و مطالبات گروه­ها و اقشار شهروندی که طیف بسیار متنوعی از مطالبات را دربرمی­گیرد. برای سران سیاسیِ جنبش اعتراضی حالا دیگر تعقیب استراتژیِ «حاکمیت دوگانه­ی کارکردی» چندان محلی از اعراب ندارد اما خواسته یا ناخواسته به تقریر مطالبات حداقلی اکتفا کرده­اند تا زمینه­ی اخراج­ نهایی­شان از طبقه­ی سیاسی حاکم هر چه کمتر فراهم آید و امکانات سیاسی لازمه برای بیدارماندگی انسان سیاسی در جمعِ شهروندان ناراضیِ پرشمار از میان نرود. از سوی دیگر، بیدارشدگیِ انسان سیاسی پس از بیست­و­دوم خرداد گرچه در درازمدت به بسیاری از شهروندانِ دموکراسی­خواه نوید تحقق آرمان دموکراتیکِ حاکمیت یگانه­ی مبتنی بر جمهوریت را می­دهد اما شهروندان ناراضیِ دموکراسی­خواه با تکیه بر امکانات سیاسیِ سابقاً کمیاب عجالتاً بیش­تر به هویت­یابی برای خود در جنبش اعتراضی مشغول هستند. آن­چه تاکنون مایه­ی استمرار منحنی مشارکت شهروندان در جنبش سبز بوده احتمالاً زمینه­های بالندگی هر چه بیش­ترش را در ادامه نیز فراهم خواهد کرد: علی­رغم تعدد و تکثر و ناهم­سویی هدف­هایِ جنبشِ اعتراضی به نظر می­رسد حداقلی از اجماع بر سر مطالبات حداقلی وجود داشته باشد. مسیر آینده­ی جنبش سبز چه­بسا در گروِ استمرارِ اجماع بر سر همین مطالبات حداقلی باشد چندان که هم مجال استفاده از امکانات سیاسی فراهم باشد و هم زمینه­ی پروراندن بدیل­ها. در این فرایند نباید از وقوع گسترده­ی سرخوردگی میان شهروندان به سرخوردگی دچار شد. آن­چه اهمیت دارد ممانعت از امحای امکانات سیاسی حداقلی است. حرکت به سوی اجماع بر سر مطالبات حداقلی در جنبش سبز شاید یکی از تکنیک­های حفاظت از امکانات سیاسی باشد.