/
از ديرباز كار كودكان همواره بخشي از نياز خانوارها را تامين كرده است، اما در فرايند توسعهی اقتصادی ـ اجتماعی كشورها، تعمیق مدرنیزاسیون، تحول در ساختار توليد و پیدایی نظامهای تامین اجتماعی، به تدریج کار کودکان مورد انتقاد قرار گرفت و دوران كودكي به عنوان دوران توانمندسازي و رشد و ارتقا مورد توجه و تاکید قرار داشت. از همین رو، پرهيز از استفاده از کار كودكان اکنون امری پذیرفتهشده است. اما نظام نابرابری که حاصل رويكرد بازارمحور است از آنجا که سود را مهمترين عامل در فرايند فعاليتهاي خود ميداند چندان دغدغهی از به كارگيري كودكان در فرايند توليد را ندارد. كودكان، چون كمهزينهترند، حرفشنوايي بیشتری دارند، و به سبب عدمامكان ايجاد تشكل و دفاع از منافع خود، عوامل كار بهصرفهتري هستند، در عمل همواره مورد بهرهکشی قرار میگیرند
امروز نزدیک به 240 ميليون كودك در سرتاسر جهان مجبور به كاركردن هستند. مثالی تکاندهنده در این مورد سهمی است که کودکان، بهخصوص کودکان دختر، در جهان امروز در بازار سكس بر عهده دارند.[1]
صرفنظر از اين شكل آشكار استثمار كودكان، اكثر كودكان كاري كه در كارگاه و خيابانها مشغول بهكارند در معرض بيشترين آزارها (اعم از آزار جنسي و غير جنسي) قرار دارند.
در كشور ما نيز افزايش كودكان كار توام با گسترش كژكارکردي نهادهاي مرتبط به عنوان معضلی جدي مطرح است و ضروري است كه در مباحث توسعه و برنامهريزي كشور به طور جدي مورد توجه قرار گیرد.
از كل كودكان بين 10تا 18 سال كشور در سال 1385 فقط 72.6 درصد آنها به مدرسه ميرفتهاند؛ و نزديك به 12.7 درصد آنها (يعني قريب به 1.7 ميليون نفر) به طور مستقيم درگير كار بودهاند.[2] قريب به 6.9 درصد نيز در زمان آمارگيري خانهدار بودهاند كه اگر آنها را نيز جزو كودكان كار به حساب بياوريم قريب به 2.6 ميليون نفر كودك كار در كشور داشتهايم. تغييرات سهم کودکان کار از کل کودکان طي سالهاي 1375 و 1385 در جدول زير ارائه شده است.
|
|
در صد كودكان كار و محصل به كل كودكان 10 تا 18 سال (درصد) |
|
سال |
محل |
كودكان كار |
كودكان خانه دار |
محصل |
|
|
كل |
11.06 |
0.34 |
72.89 |
|
1375 |
شهري |
7.39 |
0.23 |
81.73 |
|
|
روستايي |
16.6 |
0.5 |
59.55 |
|
|
كل |
12.7 |
6.9 |
72.6 |
|
1385 |
شهري |
9.6 |
5 |
78.4 |
|
|
روستايي |
18.3 |
10.4 |
62.1 |
همانگونه كه در جدول مشاهده میکنیم طي اين دورهی دهساله نسبت كودكان كار به كل كودكان در كشور افزايش يافته و از حدود 11 درصد به 12.7 در صد افزايش يافته و نسبت كودكان محصل نيز در كل اندکی كاهش یافته است .در نقاط شهري اين نسبت كاهش زيادي داشته است و از 81.73 درصد كودكان به 78.4 درصد افزايش يافته، اما در نقاط روستایی اين نسبت معكوس بوده و روند مطلوبتري مشاهده ميشود.
متاسفانه از بخشي از كودكان موسوم به «کودکان کار و خیابان» که در خيابان ها مشغول به كار هستند آمار و اطلاعات دقيقي در دست نيست. آنچه كه مشهود است تعداد روبه افزايش آنهاست.
مطابق اين آمار حدود 3.6 ميليون كودك خارج از چرخهی تحصيل قرار دارند. اين در حالي است كه مطابق قانون اساسي دولت مكلف است شرايط تحصيل تا دورهی متوسطه را براي كليهی آحاد مردم فراهم سازد. جالب اينجاست که در خصوص اين تخطی قانونی مشهود هيچكس پاسخگو نيست. شايد حاصل اين سازوكار ناقص در حوزهی آموزش است كه بعد از گذشت 30 سال از انقلاب هنوز حدود 10 ميليون نفر بيسواد در كشور وجود دارد.
نگاهي به توزيع استاني وضعيت كودكان كار نشان میدهد كه نقاط حاشيهايتر كشور از وضعيت بدتري برخوردارند. در جدول زیر وضعیت کودکان کار، محصل و خانهدار به تفکیک ارائه شده است.
|
استان |
كودكان كار |
خانهدار |
محصل |
|
اردبيل |
12.78 |
7.59 |
73.04 |
|
آذربایجان شرقي |
15.26 |
7.39 |
71.14 |
|
آذربایجان غربي |
15.50 |
13.10 |
65.01 |
|
بوشهر |
10.29 |
7.13 |
73.94 |
|
اصفهان |
12.20 |
5.34 |
76.17 |
|
فارس |
10.72 |
5.45 |
74.53 |
|
قزوين |
10.23 |
8.42 |
72.86 |
|
گيلان |
12.30 |
5.10 |
74.24 |
|
گلستان |
17.42 |
8.20 |
66.14 |
|
قم |
12.00 |
6.50 |
74.70 |
|
همدان |
13.33 |
10.65 |
69.76 |
|
هرمزگان |
10.15 |
7.52 |
73.77 |
|
كرمان |
14.05 |
5.11 |
72.36 |
|
كرمانشاه |
12.15 |
8.63 |
72.78 |
|
خراسان جنوبي |
21.01 |
3.95 |
69.16 |
|
خراسان رضوي |
15.37 |
6.76 |
69.53 |
|
خراسان شمالي |
17.16 |
5.82 |
65.95 |
|
خوزستان |
10.07 |
8.50 |
72.63 |
|
كهگيلويه |
8.38 |
4.58 |
77.95 |
|
كردستان |
15.40 |
12.78 |
67.04 |
|
لرستان |
14.99 |
6.30 |
73.60 |
|
مركزي |
11.18 |
8.23 |
73.53 |
|
مازندران |
11.61 |
5.87 |
75.26 |
|
سمنان |
10.77 |
5.59 |
77.47 |
|
سيستان |
15.42 |
11.08 |
60.53 |
|
تهران |
9.70 |
4.15 |
78.34 |
|
يزد |
15.66 |
5.07 |
73.99 |
|
زنجان |
14.60 |
7.12 |
71.33 |
|
چهارمحال |
12.24 |
5.73 |
75.42 |
|
كل |
12.70 |
6.90 |
72.60 |
همانگونه كه در جدول مشهود است بين نسبت كودكان كار و كودكان خارج از چرخهی تحصيل ميتوان تناسب معناداري پيدا كرد. به اين معنا كه هرچه تعداد كودكان خارج از چرخهی تحصيل بيشتر باشد شمار كودكان كار نيز بيشتر است. بيشتر كودكان كار و خارج از چرخهی تحصيل در مناطق كمدرآمد و حاشيهاي ساكن هستند.
كار كودكان علاوه بر اين كه مغاير اصول پذيرفتهشدهی پيماننامهی حقوق كودك است، چرخهی فقر را نيز گسترش و تعمیق میدهد. درواقع، كار كودكان يعني استمرار و بازتوليد فقر. و به نظر ميرسد يكي از دلايل پايداري فقر و نابرابري در كشورمان به فقر كودكان و در نتيجهی كار آنها باز ميگردد. كودكي كه جامعه مسئول رشد و توانمندسازي اوست به عنوان ابزار كاري ارزان به كار گرفته ميشود. و دولت نيز مسئوليتي در اين زمينه براي خود قائل نیست.
محدودساختن هزینههای اجتماعی و رویگردانی از سياستهاي اجتماعي كه مباني نظري آن به رويكردهاي نوليبرالي برميگردد و طرفداران نظام بازار آزاد در كشورمان نيز بر آن پاي ميفشارند نتيجهاي جز بحران بيشتر، بهخصوص در عرصههاي اجتماعي، در پي نخواهد داشت.
توجه به كودكان و ايجاد تسهيلات مناسب براي آنها بايد از اولويتهاي كاري هر دولت توسعهگرا قرار گيرد. بدون توجه به اين موضوع بهيقين بايد منتظر بروز آسب هاي اجتماعي بيشتر و جديتري در آينده باشيم. بي تفاوتي امروز ما به کودکان، ناامني فرداي همگان را در پي خواهد داشت.
[1] يكي از زمينههاي كار كودكان كه مطابق مقاوله نامه هاي سازمان جهاني كار (ILO) جزو بدترين اشكال كار كودكان به شمار ميرود و بيانگر عمق نگاه كالايي به انسان است، استثمار جنسي كودكان است.
طبق برآورد یونيسف یک میلیون کودک هر سال وارد صنعت تجارت سکس میشود. صنعت روسپیگری کودکان از 400 هزار کودک در هند (که برخی مذهبها آن را مشروع میدانند)، 75 هزار کودک در فیلیپین ، 800 هزار در تایلند ، 100 هزار در تایوان، 200 هزار در نپال، 100 تا 300 هزار کودک در ایالات متحد (اگر مجموع صنعت سکس را اضافه کنیم، رقمها به 4/2 میلیون میرسد) و نيز از 500 هزار کودک در آمریکای لاتین بهره برداری میکند. برآورد شده است که در چین توده ای بین 200 تا 500 هزار کودک روسپی وجود دارد. در برزیل، برآوردها بین 500 هزار تا 2 میلیون در نوسان است؛ 30% روسپیهای کامبوج کمتر از 17 سال دارند. طبق برآورد برخی بررسیها طی یک سال یک کودک روسپی «خدمات جنسی»اش را به 2000 نفر میفروشد. به نقل از: ریچارد پولین، جهانیشدن تجارت سکس، برگردان ب. کیوان
[2] آمارها از آمارهاي مركز آمار ايران استخراج شده است.