تویی که سبز می­خواهم

سبز باد و سبز شاخه­ها

اسب در کوه­پایه و

زورق بر دریا . (لورکا)

شاید اگر امروز کسی این شعر فدریکو گارسیا لورکا را – که با صدای جادویی شاملوی نازنین جاودانه شده است - زمزمه کند، خیلی­ها و به ویژه سخن­گویان دو نامزد لیبرال¹ "انتخابات دهم" بلافاصله هژمونی فعلی خود بر جنبش اجتماعی جاری را تداعی کنند و به آن ببالند. این جماعت شیدا چه بسا کنسرت­های گروه u2 و آوازهای بونو؛ تصنیف بونجاوی، ترانه­ی مدونا، رژه­ی سینماگران جشنواره­ی ونیز – با لباس­های دکولته و شال سبز – و... را نیز به حساب سمپاتی به مطالبات مطروحه از سوی رهبران معترض سبز بگذارند و از این­که توانسته­اند با یک نماد رنگی نا مفهوم صدای معترضان وضع موجود را مصادره و ضبط کنند، دچار غرور شوند. بالاخره هرچه باشد "خیزش سبزها" موفق شده به یاری رسانه­های جهان سرمایه داری (قُرقُ یوتیوب، فیس بوک و توئیتر و...)² خود را در اذهان بسیاری از چپ­ها و راست­ها نماینده­ی نیازهای پایه­یی "مردم" ایران جا بزند. بی­هوده نیست که طیف­های گوناگون چپ – از چپ نو و نویسنده­گان مانتلی رویو گرفته تا چپ­های غیرکارگری و سکتی و پراکنده­ی وطنی – جناح کنسرواتیست و بورژوازی میلیتانت حاکم را بهره­مند از پایگاه­ طبقاتی کارگران و زحمت­کشان می­دانند و با تکیه­ی صوری به ریخت­ شناخت معترضان (خیابان: مرکز یا شمال شهر، دانشگاه، تیپ و لباس، شعارهای غیر اقتصادی و...) ماهیت دموکراتیک جنبش اعتراضی اخیر را ارتجاعی و بر مبنای دعوای جناح­ها ارزیابی می­کنند و به استناد غیبت ملموس طبقه­ی کارگر و فرودستان شهری در خیابان³ به ارائه­ی تحلیل­های نادرست از اوضاع کنونی می­پردازند. در مقابل عده­یی نیز با درک منشویکی از طبقات؛ مجیزگوی بورژوازی لیبرال شده­اند و به این خیال خام فرو افتاده­اند که لیبرال­ها می­توانند، بسترساز هژمونی یافتن طبقه­ی کارگر و شکل­بندی یک جنبش اجتماعی فراگیر سوسیالیستی شوند. بی­تردید برای بررسی جامع جنبش اعتراضی جاری باید بسیاری از مولفه­ها به صورت دقیق و عمیق مورد مداقه قرار گیرد. ما در این یادداشت به چند مقوله اشاره می­کنیم و سپس به نقد یک دغدغه می­پردازیم.

• آیا جنبش یا خیزش سبز - منطبق با خوانش لیبرال­ها - پایه­های مادی و عینی دارد؟ آیا بورژوازی لیبرال ایران طی پنج ماه گذشته هژمونی خود را بر این خیزش حاکم کرده است؟
• آیا مطالبات خرده­بورژوازی ایران (آزادی­های سیاسی، فرهنگی و درجه­یی از رفاه) بر اهداف این خیزش منطبق شده است؟
• آیا طبقه­ی کارگر و فرودستان به این خیزش سمپاتی دارند؟
• غیبت طبقه­ی کارگر در متن این خیزش- با وجود تحمل سخت­ترین فشارهای اقتصادی و سیاسی – چه­گونه قابل توجیه است؟
• آیا طبقه­ی کارگر از توان تشکیلاتی و انسجام طبقاتی برای رهبری یک جنبش ضد سرمایه­داری در آینده­یی قابل پیش­بینی- فی­المثل در استمرار خیزش کنونی - برخوردار است؟
• موانع پیش­روی جنبش کارگری چیست؟ حزب، سندیکا، اتحادیه، مجمع­عمومی، شورا، آگاهی طبقاتی و...؟
• با وجود نزول جنبش اصلاحات سیاسی لیبرالی و تداوم شعارهای نئولیبرالی "تعدیل اقتصادی" و "بازارگرایی" دولت­های پنجم تا هشتم - که عملاً به سقوط زنده­گی مادی فرودستان انجامیده است - و با توجه به این­که رهبران "خیزش سبز" عملاً پی­گیر و مدافع همان برنامه­ها بوده و هستند، آیا می­توان از ایشان انتظار داشت برای تعمیق سطح خیزش فعلی به کارگران و زحمت­کشان فراخوان مشارکت بدهند؟

(به این سوال در ارتباط با مقاله­ی جناب محمد مالجو "آیا فرودستان اقتصادی را می­­توان نیروهای جنبش سبز دانست؟" مندرج در "سایت البرز" باز خواهم گشت).

• آیا صرفاً وجود انگیزه­ی دموکراتیک و به اصطلاح پر نسیپ خیرخواهانه می­تواند موید مترقی بودن خیزش سبز باشد؟ (در افزوده: تا یادم نرفته به این عبارت قابل تامل مارکس اشاره کنم که: «در تبیین یک حرکت اجتماعی نباید به انگیزه­ی آدم­های شرکت­کننده در آن و آگاهی آنان نسبت به آن­چه می­کنند خیره شد. افراد همیشه به خاطر زنده­گی بهتر وارد میدان می­شوند. حتا وقتی که ارتجاعی­ترین و سیاه­ترین جنبش­ها آنان را بسیج کنند. این انگیزه­ی افراد شرکت­کننده در یک جنبش نیست که تعیین می­کند که چه اتفاقی در حال وقوع است. اکثر آدم­ها با انگیزه­های خوب وارد هر حرکتی می­شوند»).
• آیا طرح شعارهایی مانند "جمهوری ­ایرانی"، "نه غزه، نه لبنان..." که در تخالف آشکار با شعارهای رهبران "خیزش سبز" (جمهوری­اسلامی نه یک کلمه زیاد، نه یک کلمه کم، بازگشت به قانون اساسی...) بیان می­شود و بدون در نظر گرفتن هشدارهای امتناعی این رهبران، هم­چنان ادامه یافته است، به مفهوم عبور جنبش اجتماعی جاری از اهداف نهایی رهبران سبز است؟
• با توجه به انتقال بخش قابل توجهی از جریان اعتراضی به دانشگاه­ها، و از آن­جا که مراکز آموزشی هرگز بستر اصلی مبارزه­ی مادی فرودستان نبوده­اند، آیا می­توان به آینده­ی این روند (حضور پر تنین دانشجویان) به عنوان یکی از متحدان بالقوه­ی طبقه­ی کارگر برای ایجاد تغییرات عمیق اقتصادی، سیاسی امیدوار بود؟
• آیا جنبش­های دموکراتیک در عصر امپریالیسم و به ویژه در برهه­ی سیاه جهانی­سازی­ها و تعفن و گندیده­گی سرمایه­داری، از ماهیت مترقی برخوردارند؟ آیا این جنبش­ها می­توانند زمینه­ساز عروج سوسیالیسم کارگری شوند؟ (انقلاب بی­وفقه). آیا خیزش سبز جنبشی دموکراتیک است؟
• آیا فراخوان به کارگران و زحمت­کشان برای مشارکت در خیزش سبز، منطبق بر منطقی انحلال­طلبانه است که طبقه­ی کارگر را به مذبح بورژوازی می­فرستد؟ در این صورت طبقه­ی کارگر در مواجهه با سبزها باید فقط نظاره­گر باشد؟ آیا چنین درکی از مبارزه­ی سیاسی، دعوت به پاسیفیسم نیست؟ از سوی دیگر آیا طبقه­ی کارگر بدون وجود تشکل فراگیر (حزب یا جبهه­ی سراسری ضد کاپیتالیستی و در غیاب سندیکاها، اتحادیه­ها، شوراها، مجامع عمومی و...) می­تواند با حضور در میان سبزها، هژمونی طبقاتی خود را به منظور تغییر شیوه­ی تولید سرمایه­داری به سوی شیوه­ی تولید سوسیالیستی اِعمال کند؟
• آیا در پنج ماه گذشته و با وجود استمرار اعتراض­ها، تحولات مادی و عینی برای طرح عمومی مطالبات اقتصادی کارگران و زحمت­کشان به وجود آمده است؟

(منظور من به طور مشخص افزایش دستمزدها و در مجموع آن­ نیازهای اولیه یی ست که ما منشور مطالبات پایه­یی طبقه­ی کارگر می­خوانیم و در مقاله­ی "موج سوم بحران اقتصادی، بی­کارسازی"، مورد توجه قرار داده­ایم).

ناگفته پیداست که طرح و شرح، و بررسی و بازنمود دقیق همه­ی این مولفه­ها - و مقولات مانسته - برای شناخت اوضاع جاری و اتخاذ تاکتیک و استراتژی مناسب به سود فرودستان اقتصادی ضروری است. بی­سبب نیست که در همین مدت کوتاه – پس از 22 خرداد – بس­آمد تحلیل­های چپ و راست، و مربوط و نامربوط از حدود متعارف گذشته است. این امر – صرف­نظر از پلمیک­های بی­هوده­یی که همچون آفتی سهمگین بر ذهنیت افراد و گروه­های چپ ایران حاکم است – می­تواند در مجموع به عنوان پیش­نیار عمل و مبارزه­ی جمعی دموکراتیک مفید واقع شود. مشروط به این­که از فضای مجازی اینترنت و بالا بردن صدای تلویزیون بیرون بیاید و در خدمت انسجام مبارزه­ی طبقاتی قرار گیرد.

باری از میان سرفصل­های پیش­گفته، بنا به اولویت­های نظری و مادی، و با توجه به حوصله­ی محدود این یادداشت روی یکی دو موضوع خم می­شوم و بدون ورود به حوزه­ی تئوری، اندکی مکث می­کنم.

I. شاید پردازش به این نکته خیلی بدیهی و پیش­پا افتاده جلوه کند که آیا اصولاً پدیده­یی عینی و مادی تحت لوای "خیزش سبز" وجود دارد؟ گفتم بدیهی، از این رو که به اعتبار تصاویر موجود و مشاهدات واقعی؛ هر فردی می­تواند صور مختلف رنگ سبز - از بادکنک تا تی­شرت و مچ­بند - را در میان معترضان خیابانی ببیند و به طور آمپریک و فارغ از هرگونه استدلال سیاسی، به اصل پرسش ما ریشخند بزند. اما من می­خواهم به چهره­ی دیگری از این پدیده­ چشم بدوزم.

1. برای شناخت ماهیت طبقاتی جنبش­ها و اعتراضات اجتماعی - از شورش­های مقطعی روزانه گرفته تا جنبش­های مستمر چند ماهه مراجعه به رنگ­ها، معرف مطلوبی نتواند بود. چنان­که هیچ کس انقلاب بورژوایی فرانسه را با رنگ مشخصی معرفی نکرده است و بزرگ­ترین انقلاب تاریخ اجتماعی ما (انقلاب اکتبر 1917) هیچ­گاه به انقلاب سرخ معروف نشده است.⁴ چنین است انقلابات دهه­ی هفتاد فرانسه، تا انقلاب مشروطه و بهمن 57.

2. چنان­که دانسته است رنگ سبز اندک مدتی پیش از "انتخابات" 22 خرداد از سوی نامزد غالب جناح اصلاح­طلب به صحنه­ی سیاسی ایران وارد شده و در جریان میتینگ­های انتخاباتی و اعتراضات اولیه به نتایج انتخابات - تا امروز - کم یا بیش در صحنه باقی مانده و به استخدام انعکاس تمایلات فردی و گروهی بخشی از معترضان درآمده است.

گویا قرار بود شگون مذهبی این رنگ، لیبرال­های ما را در رسیدن به پیروزی در انتخابات 22 خرداد یاری رساند. به هر روی چنین نشد. در هفته­های نخست پس از انتخابات بسیار کسان با توسل به رنگ سبز و پافشاری بر ابطال انتخابات و پس­گیری آرای­شان شعار سر دادند. اما در حال حاضر جنبش اعتراضی به سمت و سوی دیگر تغییر جهت داده است. معترضان - حتا آنان که شال و کلاه سبز می­کنند- از نمازجمعه 26 / تیر تا روز قدس و سیزده آبان به گونه­یی ظاهر می­شوند و شعارهایی سر می­دهند که به هیچ وجه با اهداف اصلی و فرعی خیزش سبز و رهبری انتخاباتی آن مطابقت ندارد. مضاف به این­که با شروع به کار دولت دهم – که دقیقاً از کانال نهادهای ملحوظ در قانون اساسی شکل بست - و با توجه به تاکید اصلاح­طلبان به اجرای قانون اساسی، رنگ­ سبز و به تبع آن جنبش موسوم به سبز از اهدف اصلی خود جدا شده و موضوعیت اولیه­اش را از دست داده است.

3. واضح است که منظور من از طرح این موضوع دامن­ زدن به یک بحث بی­فایده صوری رنگ­شناسی؟! – حداکثر نمادشناسی- و غیره نیست. اما حتا اگر قصد شرح مبانی سمبلیسم را هم داشته باشم، می­خواهم بگویم تاریخ مصرف سبز، چنان­که مد نظر لیبرال­هاست – تمام شده است. با این حال اگر فرد یا گروهی با در نظر گرفتن شعارهای روز قدس و سیزده آبان بخواهد از مطالبات خیابانی تحت عنوان جنبش یا خیزش سبز یاد کند، و خرج بنزین موتور محرکه­ی آن را به حساب اصلاح­طلبان واریز نکند؛ من یکی مشکلی ندارم.

4. از نظر ما هر بیانیه، دعوت­نامه، سخن­رانی، گردآیش و جنبشی تنها به اعتبار شناخت ماهیت و منافع طبقاتی عناصر اصلی و فرعی طبقات مداخله­گر قابل شناسایی است. به قول لنین" «مادام که افراد یاد نگیرند در پس هر یک از جملات، اظهارات و وعده­ و وعیدهای اخلاقی، دینی و سیاسی و اجتماعی منافع طبقات مختلف را جست­وجو کنند، در سیاست همواره قربانی سفیهانه­ی فریب و خودفریبی بوده و خواهند بود....»

(لنین، سه منبع و سه جز مارکسیسم، جلد 19 کلیات چاپ چهارم ص: 7). مضافاً ما می­دانیم که سرگذشت جوامع چیزی جز مبارزه­ی طبقاتی نبوده است. فرض من برای ورود به بخش بعدی بحث، هم نظری مخاطب با دو مولفه­ی پیش­گفته است.

II. گیرم پذیرفتیم که به طور واقعی خیزش سبزی وجود دارد که هژمونی طبقاتی (سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی) آن در اختیار دو نامزد معترض اصلاح­طلب است. این جماعت چنان­که محمد مالجو نیز به درستی در مقاله­ی "آیا فرودستان اقتصادی را می­توان نیروهای جنبش سبز دانست" (www.Alborznet.ir) خاطرنشان شده است – در طول 16 سال حاکمیت بر دولت­های پنجم تا هشتم، به لحاظ اقتصادی "بازارگرایانه" عمل کرده­اند. همه می­دانند طرح نئولیبرالی "تحول اقتصادی" یا "هدف­مندسازی یارانه­ها"که اینک از سوی دولت دهم و مجلس هشتم با اصرار در دستور کار قرار گرفته، پیش­نهاد صندوق بین­المللی­ست که مقدمات اصلی آن از طریق برنامه­ی "تعدیل اقتصادی" دولت­های پنجم و ششم- ذیل لوای توسعه­ی اقتصادی ـ عملیاتی شده و در دولت­های اصلاحات سیاسی نیز دنبال گردیده است. هدف اصلی این برنامه­ها ادغام اقتصاد ایران در اقتصاد سرمایه­داری جهانی و هم­سویی با روند جهانی­سازی­های امپریالیستی­ست. این تاکید محمد مالجو - در مقاله­ی پیش­گفته – سخت واقعی و عینی است که «فرودستان اقتصادی از عمل­کرد اقتصادی هیچ یک از طرفین مناقشه­ی بیست­ودوم خرداد تاکنون طرفی نبسته­اند». دو نامزد جناح اصلاح­طلب در جریان مناظرات، سخن­رانی­ها و برنامه­های نیم­بند انتخاباتی هیچ بند و تبصره­یی به ما نشان ندادند که به موجب آن "اظهار لطفی"!! به طبقه­ی کارگر و فرودستان اقتصادی صورت گرفته باشد. در زمینه­ی حل بن­بست اقتصادی ایران، آنان هرچه گفتند از ورشکسته­گی صنایع و زیان­دهی تولید داخلی بود و هرچه زدند، تلاش برای ادغام در نظام کاپیتالیستی جهانی و عضویت در WTO بود و هر چه بستند، به منظور جلب سرمایه­گذاری­های مستقیم خارجی و سودآورسازی سرمایه­ بود. همین و بس. دریغ از یک کلام نامهربانانه به ضد منافع سرمایه­داران جنتلمن؟! با این وجود شگفت­زده­گی و در پی آن، پرسش من از جناب مالجوی عزیز این است که به استناد کدام شاهد مادی درهای خوش­بینی را به روی آینده­ی لیبرال­ها گشوده­اند و از موضعی سخت متواضعانه چنین نوشته­اند:

«در شرایطی که سیاست­های اقتصادی دولت مستعجل دهم نه نوید رشد اقتصادی را می­دهد و نه وعده­های عدالت اجتماعی را شاید نخبه­گان سیاسی جنبش سبز از فرصتی چه بسا تکرارناپذیر برخوردار باشند تا نه با تکیه بر عمل­کرد مصیبت­بار گذشته­شان برای فرودستان اقتصادی بل­که با در انداختن گفتار اقتصادی عدالت­خواهانه رسماً طبقات کارگری و تهی­دستان شهری را به صفوف پیوسته و روز­افزون سبز­ها فرا خوانند. مهم­ترین مانع فکری برای چنین فراخوانی اما غلبه­ی گفتار اقتصادی بازارگرایانه­ میان بخش­های گسترده­یی از نخبه­گان سیاسی جنبش سبز است» (پیشین). ­ ­

این­که چه­گونه "نخبه­گان سیاسی جنبش سبز" با آن "عمل­کرد مصیبت­بار گذشته­شان" می­توانند منادی "گفتار اقتصادی عدالت­خواهانه" باشند، معمایی است که حل آن از توان ذهن من بیرون است. این به اصطلاح نخبه­گان جنبش سبز که به لحاظ منافع و پای­گاه طبقاتی، بخش قابل توجهی از طبقه­ی بورژوازی ایران را نماینده­گی می­کنند نه فقط به گواهی عمل­کرد فاجعه­آمیز گذشته­شان بل­که به شهادت نطق­های اخیر انتخاباتی­شان نیز همواره از خصوصی­سازی­های نئولیبرالی و بازار آزاد دفاع کرده­اند و اصولاً نمی­توانند مدافع منافع طبقات دیگر - منظور من طبقه­ی کارگر است - باشند. کل مشکل به اصطلاح رهبران سبز (لیبرال­ها) با کنسرواتیست­ها این بود – و هست هم!- که خصوصی­سازی دولت نهم با مشارکت حداکثری نظامیان صورت گرفته و چهره­ی پیدا و پنهانی از یک سرمایه­داری دولتی دیگر در ایران شکل بسته است. نمونه را در ماجرای واگذاری سهام مخابرات به شرکت­های زیرمجموعه­ی سپاه؛ تنها شکایت سبزها از میدان غیر رقابتی واگذاری و شیب تند زمین معامله به نفع رقیب بود. تازه کجای تاریخ مبارزه­ی طبقاتی در عصر تعفن سرمایه داری نوشته است که بورژوازی لیبرال، در قاب یک طبقه، به منافع طبقاتی خود پشت پا زده و به فرودستان پیوسته است.

2. جناب مالجو حتماً می­دانند که برای تغییر ریل اقتصادی از بازار آزاد یا بسته (سرمایه­داری در هر قالبی) و به تعبیر ایشان "گفتار اقتصادی عدالت­خواهانه [حافظ منافع] طبقات کارگری و تهی­دستان شهری" و به تفسیر من شیفت به شیوه­ی تولید سوسیالیستی و لغو خرید و فروش نیروی کار، این "نخبه­گاه سیاسی جنبش سبز" و غیره نیستند که مرجع تصمیم­گیری به شمار می­روند. تقلیل طبقات و منافع طبقاتی احزاب و جریانات سیاسی شناخته شده به عده­یی نخبه­ی سیاسی، از اساس با کل دانشی که مبارزه­ی طبقاتی را تئوریزه می­کند در تخالف است. به فرض که فلان نامزد لیبرال و چند مشاور و هم فکر او در "گفتار" خود به سوی دفاع از منافع طبقه­ی کارگر تغییر جهت دادند، ناگفته پیداست که چنین افرادی بلافاصله از طرف طبقه­ی خود رانده می­شوند و از امکانات مادی و معنوی آن محروم می­گردند. دل­خوش کردن به "فراخوان نخبه­گان" – چنان­که در حد فاصل انقلاب فوریه تا اکتبر پلخانف آن را تئوریزه می­کرد – هیچ­گاه راه به جایی نبرده است و نخواهد برد. نیز.

بعد از تحریر

درباره­ی ماهیت طبقاتی جنبش اجتماعی موجود، چیستی جای­گاه دموکراتیک آن و بررسی این مساله­ی حیاتی که چرا کارگران به شکل طبقه در این جنبش حضور ندارند، اگر فرصتی پیش آمد سخن خواهم گفت.

جنبش­های اجتماعی محل برخورد آدم­های خوب با بد، شریف با خبیث، نجیب با پلید، نخبه با عوام و غیره نیستند. جنبش­های اجتماعی - دست­کم به طور بالقوه - محل منازعه و مبارزه­ی طبقات دارا و ندارند. این نکته را گفتم تا گفته باشم. "اگر به تیغ اجل خیمه بر نکنم" مقاله­ی بعدی را با همین عبارت آغاز خواهم کرد!!

پی­نوشت:

*. در این مقاله عبارت "خیزش سبز" با همان خوانش اصلاح­طلبان به کار رفته است.

1. می­پذیرم برخی مواضع میرحسین موسوی - برخلاف هاشمی­، خاتمی و کروبی - چندان هم لیبرالیستی نیست. تزلزل او میان بنیادگرایی بازار از یک­سو و دولت مداخله­گر از سوی دیگر؛ سکوت پیرامون آزادی­های فرهنگی (جامعه­ی­مدنی جان­لاکی و ...)؛ بازگشت به ارزش­های دوران جنگ، به طور ویژه­یی از موسوی چهره­یی لیبرال ـ کنسرواتیست ترسیم کرده است.

2. تعرض من به امکانات تکنولوژی اطلاعات، به مفهوم نادیده انگاشتن اعتبار اطلاع­رسانی مدیای جهانی نیست. این­قدر هم می­فهمم که خاست­گاه حمایتی این رسانه­ها از لیبرالیسم و سکوت در برابر سرکوب چپ و تضییع حقوق کارگران در کجا نهفته است...

3. درست است که جنبش اعتراضی فرودستان شهری در خیابان جاری می­شود، اما این نیز درست است که اعتراض کارگران در مراکز تولید غلیان می­یابد. این خصلت اجتماعی به مفهوم آن نیست که کارگران برای طرح مطالبات خود به خیابان نمی­آیند – و یا نخواهند آمد – هرگز. اخبار اعتراضات پراکنده­ی کارگری از یک طرف به مفهوم تپش پر نوسان جنبش کارگری­ست و از طرف دیگر موید فقدان تشکل­های مستقلی­ست که وظیفه­ی سازمان­دهی و اتحاد کارگران را می­باید به عهده بگیرند.

4. اگرچه پس از وقایع 1848 و کمون پارس (1871) به تدریج رنگ سرخ نماد معرفی چپ شده است و بر این نماد رنگی علائمی همچون ستاره­ی سرخ و داس و چکش اضافه­ گردیده است، اما همه می­دانند که نه پرچم و ستاره­ی سرخ دولت چین نماد سوسیالیسم است و نه داس و چکش استالین منافع کارگران را نماینده­گی کرده است. نمادها بر اساس ماهیت مادی­شان تعریف می­شوند و به خودی خود مفهومی ندارند.