علم اقتصاد نهادگرا میان بسیاری از اقتصاددانان و دانشجویان ایرانی در یکی دو دهه‌ی اخیر کمابیش شیفتگی زایدالوصفی پدید آورده است. ارزیابی کلیت علم اقتصاد نهادگرا نه در یک یادداشت کوتاه امکان­پذیر است و نه در صلاحیت من قرار دارد. این­جا فقط درصددم پرسشی ویژه را از زاویه­ای خاص پاسخ گویم: آیا تاریخ­نگاری اقتصادی نهادگرایانه را اقتصاددانان رادیکال گامی به جلو محسوب می­کنند؟ پاسخ البته منفی است، اما برای ایضاح مطلب باید کمی دورخیز کرد.

جريانِ غالب علم اقتصاد از حوالي دهه­ی 1940 به بعد از مطالعه و تحقيق در تاريخ اقتصادي به نفع مطالعه و تحقيق در اقتصاد كلان و اقتصاد خرد و رياضي و آمار آهسته­آهسته فاصله گرفت، يعني به نفع مجموعه­ی تحقيقاتي عمدتاً غيرتاريخي. سرشت تئوريك و كمّي‌گراي جريان غالب علم اقتصاد به شدت از علاقه­ی اقتصاددانان به مطالعات تاريخ اقتصادي كاست. اما اين تأثيرگذاري به اين‌جا ختم نمي‌شود. جريان غالب علم اقتصاد بعد از فتح اكثر شاخه‌هاي علم اقتصاد از اواخر دهه­ی 1950 به تدريج حتي شاخه­ی تاريخ اقتصادي را نيز فتح كرد. اين فتح را انقلابِ كلايومتريكي در زمينه‌ی تاريخ اقتصادي نام نهاده‌اند.

كلايومتريكس يا تاريخ اقتصاديِ جديد یا تاریخ­نگاری اقتصادی نهادگرایانه عبارت است از رويكردي به تاريخ‌نگاريِ اقتصادي كه تئوري اقتصادي و روش‌هاي مقداري را به ‌طور توأمان براي تحليل مسائل تاريخ اقتصادي به كار مي‌بندد.

مهم‌ترين چارچوبِ تئوريك مورد استفاده­ی مورخانِ كلايومتريكي در سال‌هاي اوليه­ی انقلابِ كلايومتريكي البته نظريه­ی نوكلاسيك بود. اين چارچوبِ نظري غالباً تحليلِ تاريخ اقتصادي را به سمت موضوعاتي سوق مي‌داد كه بازار در آنها جايگاه بارزي داشت. نظريه­ی نوكلاسيكي درعين­حال محدوديت‌هاي زيادي براي گستره­ی تحليلِ تاريخي وضع مي‌كرد، زيرا رويكردي غيرتاريخي است كه فرض مي‌كند مجموعه‌اي مشخص از رجحان‌ها و تكنولوژي‌ و منابع ضرورتاً به تخصيص منابعِ يكساني در همه­ی زمان‌ها نيز مي‌انجامد. كلايومتريكس طي سال‌هاي بعد البته توانست از زيرِ سيطره­ی انحصاريِ نظريه­ی نوكلاسيك بيرون بيايد.

داگلاس نورث از شاخص‌ترين چهره­هایی بوده است که توانست کلایومتریکس را از انحصار نظریه­ی نوکلاسیک درآورد. برنامه­ی پژوهشيِ نورث را مي‌توان به اجمال چنین صورتبندي كرد. به زعم او، اقتصادها با ميزانِ بي‌‌حد‌و‌حصري از آمارها در زمينه­ی مشخصاتِ جمعيت‌شناختي و اقتصادي و تكنولوژيكي و نهادي‌شان مشخص مي‌شوند اما آنچه در اين ميان اهميت دارد عبارت است از تأثيراتِ متقابل ميانِ اين مشخصات كه در هر لحظه از زمان سه ب‍ُعد دارند: اول، ميزان جمعيت كه كميت و كيفيت انسان‌ها را تعيين مي‌كند؛ دوم، ذخيره­ی دانشِ قابلِ استفاده در جامعه كه ميزانِ تسلطِ انسان بر طبيعت را مشخص مي‌‌سازد؛ و سوم، چارچوبي نهادي كه قواعدِ بازي را تعيين مي‌كند. ويژگي‌هاي جمعيت‌شناختي نه فقط شامل نرخ باروري و نرخ مرگ و مير و نرخ مهاجرت بلكه دربرگيرنده­ی سرمايه­ی انساني نيز می­شود. ذخيره­ی دانش حدِ فوقانيِ بالقوه­ی رفاه در جامعه را تعيين مي‌كند. چارچوب نهادي اما ساختارِ انگيزشي جامعه را شكل مي‌دهد. تأثيراتِ متقابل ميانِ اين سه عامل است كه عملكرد اقتصادها را تعيين مي‌كند. از نظر نورث، وظيفه­ی تاريخ­نگاریِ اقتصاديِ جدید همانا مطالعه­ی اين سه عامل و رابطه­ی متقابل‌شان طي زمان است.

بااین­همه، كلايومتريكس یا تاریخ­نگاریِ اقتصادی نهادگرایانه اصولاً به لحاظ روش‌شناختي بر گسست از علم اقتصاد نوكلاسيك دلالت نمي‌كند بلكه مثلِ نظريه­ی نوكلاسيك بر فردگراييِ روش‌شناختي تكيه دارد. در اين چارچوب، نظام اقتصادي مشتمل است بر انبوهي از كارگزارانِ تكي كه جملگي چه مستقيم و چه غيرمستقيم درصددِ به­حداكثررساندنِ مطلوبيتِ خويش هستند. در چارچوبِ مكتبِ حقوقِ مالكيت، يكي از گرايش‌هاي اصلي در كلايومتريكس، اعتقاد بر اين است كه نظريه­ی نوكلاسيك نه قادر است چارچوبِ نهادي را توضيح دهد (چون دنياي نوكلاسيك اصولاً جهاني است بي‌اصطكاك كه در آن هيچ نهادي وجود ندارد)، نه تغييرات در تاريخ را (چون در جهانِ نوكلاسيك اصولاً تغييرات فقط از رهگذرِ تغيير در قيمت‌هاي نسبي به وقوع مي‌پيوندد)، و نه مسئله­ی سواريِ مجاني را (چون نظريه‌ی نوكلاسيك اصلاً كنشِ گروه‌هايِ بزرگ را توضيح نمي‌دهد). براي رفعِ چنين نقايصي است كه مثلاً نورث نهادها را از رهگذرِ مفاهيمِ هزينه‌هاي معاملاتي و ايدئولوژي به تحليلِ اقتصادي وارد مي‌كند. اين جاست كه نورث در حقيقت علوم اجتماعي و مفاهيمِ آن را براي تكميلِ رويكرد اقتصاديِ نظريه­ی نوكلاسيك به خدمت مي‌گيرد، اما فردِ عقلايي كماكان به منزله­ی نقطه­ی عزيمتِ تحليلِ نورث پابرجاست، كمااين­كه در فردگراييِ روش‌شناختي نوكلاسيك‌ها نيز چنين بود. ازاين­رو، مثلِ نظريه‌ی نوكلاسيك، نورث نيز در چارچوب تاريخ‌نگاريِ اقتصاديِ كلايومتريكي كماكان بر نظريه­ی انتخابِ عقلانيِ فردگرايانه تكيه دارد اما هم نهادها و هم ايدئولوژي را به منزله­ی قيدهايي جديد براي رفتار بيشينه‌سازِ فرد به تحليل وارد مي‌كند. ازاين­رو، آراي نورث به منزله‌ی يكي از پايه‌گذارانِ كلايومتريكس اصولاً در راستاي بسط نظريه­ی نوكلاسيك است نه گسست از آن.

كلايومتريكس يا تاريخِ اقتصاديِ جديد بدين اعتبار به لحاظ روش‌شناختي هم بسط نظریه­ی نوكلاسيك در چارچوبِ تاريخ‌نگاريِ اقتصادي است و هم مظهرِ كاربردِ روش‌هاي كمّي و تكنيك‌هاي آماري در شاخه­ی تاريخ­نگاری اقتصادي. ازاين­رو، اين تحول در تاريخ‌نگاريِ اقتصادي را اقتصاددانانِ جريانِ غالب اصولاً گامي به پيش محسوب مي‌كنند.

اما اقتصاد‌سياسي‌دانانِ راديكال دست‌كم سه انتقادِ جدي‌ بر كلايومتريكس وارد مي‌كنند. نقد اول ناظر بر استفاده از روش‌هاي كمّي و تكنيك‌هاي آماري در تاريخ‌نگاريِ اقتصادي است: روش‌هاي كمّی گرچه وضوح و دقت براي تحليلِ تاريخي به بار مي‌آورند اما علي‌القاعده بابِ تحليلِ آن دسته از مسائلي را مي‌بندند كه از اين رهگذر امكان مطالعه و بررسي ندارند و ازاين‌رو به تحديدِ حدودِ مسائل و موضوعاتِ تاريخ‌نگاريِ اقتصادي مي‌انجامند. نقدِ دوم به استفاده از فردگراييِ روش‌شناختي در بدنه­ی تئوريكِ برخي از گرايش‌هاي كلايومتريكي برمي‌گردد: تحليل نه از طبقه كه از فرد شروع مي‌شود و ازاين­رو دستگاه فكري كلايومتريكي غالباً جايي براي مفاهيمي از قبيل طبقه و قدرت در نظر نمي‌گيرد و بدين اعتبار تغييرات در ساختارِ اقتصادي و اجتماعي را صرفاً با تكيه بر مبانيِ اقتصاد خردي تفسير مي‌كند. نقد سوم نيز به اين امر بر‌مي‌گردد كه داده‌ها و آمارهاي كمّي‌ در هر برهه از زمان غالباً محصول اِعمالِ قدرت طبقات فرادست در جامعه است و بازتابي از دل‌خواسته‌ها و منافع طبقه­ی حاكمه، چندان كه تاريخ‌نگاري با رويكرد كلايومتريكي در واقع نگريستن به گذشته‌هاست از منظر طبقات فرادست. ازاين­رو، اقتصادسياسي‌دانانِ راديكال اصولاً كلايومتريكس یا تاریخ­نگاری اقتصادیِ نهادگرایانه را ضرورتاً پيشرفتي در تاريخ‌نگاري اقتصادي تلقي نمي‌كنند، حکمی که درباره­ی اكثرِ شاخه‌هايي كه استمرارِ منطقيِ نظريه­ی نوكلاسيك هستند نیز صادق است.

(سایت تحلیلی البرز)

همه‌ی حقوق محفوظ است.